آشنایی با احکام و شیوه شرعی انجام عقیقه و آداب آن
آشنایی با احکام فقهی مربوط به عقیقه و اطلاع از دیدگاه‌های اسلام درباره این سنت مقدس، نقش مهمی در کمک به خانواده‌ها برای اجرای صحیح و مطابق با سیره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و ائمه اطهار علیهم‌السلام دارد. در تعریف فقهی، عقیقه عبارت است از ذبح شرعی یکی از حیوانات از انعام سه‌گانه، یعنی شتر، گاو یا گوسفند (شامل میش و بز) به نیت حفظ جان و سلامت نوزاد یا بزرگسال، سپاسگزاری در پیشگاه پروردگار و همچنین اطعام مؤمنان و نیازمندان. بهترین زمان برای اقامه عقیقه، روز هفتم پس از تولد نوزاد است، همراه با نام‌گذاری نیکو، تراشیدن موی سر و صدقه دادن نقره به وزن مو؛ اما در صورتی که این عمل در روز هفتم انجام نشود، استحباب آن از بین نمی‌رود.
عقیقه چیست و چه احکامی در روز هفتم، بزرگسالی و برای دوقلوها دارد؟
در پاسخ فقهی، حضرت امام خمینی (ره) در کتاب تحریر الوسیلة (جلد ۲، صفحه ۳۳۱، مسأله ۹) بیان میکنند: «مِنَ الْمُسْتَحَبَّاتِ الْأَكِيدَةِ الْعَقِيقَةُ عَنِ الْمَوْلُودِ ذَكَراً كَانَ أَوْ أُنْثَى، وَيُسْتَحَبُّ أَنْ يُعَقَّ عَنْهُ فِي الْيَوْمِ السَّابِعِ، وَإِنْ تَأَخَّرَ لَمْ يَسْقُطْ حَتَّى يَبْلُغَ، بَلْ لَوْ لَمْ يُعَقَّ عَنْهُ حَتَّى بَلَغَ يَعُقُّ عَنْ نَفْسِهِ، بَلْ لَوْ لَمْ يَعُقَّ فِي حَيَاتِهِ فَلَا بَأْسَ بِأَنْ يُعَقَّ عَنْهُ بَعْدَ مَوْتِهِ»، یعنی: عقیقه کردن برای نوزاد چه پسر باشد چه دختر، جزو مستحبات مؤکد است. و مستحب است در روز هفتم پس از تولد برای او عقیقه انجام شود؛ اما اگر این عمل به تعویق افتد تا زمان بلوغ، از مستحبیت ساقط نمی‌شود. حتی اگر در زمان حیات نوزاد انجام نشود، خودش در بزرگسالی می‌تواند برای خودش عقیقه کند و انجام آن پس از وفات نیز جایز است.
بر اساس روایات، عقیقه بزرگسال هم مورد تأکید است؛ از جمله حدیث عمر بن یزید در کتاب الکافی (جلد ۶، صفحه ۲۵، حدیث ۳) که می‌گوید: «فَأَمَرَنِي أَبُو عَبْدِاللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَعَقَقْتُ عَنْ نَفْسِي وَأَنَا شَيْخٌ»، یعنی امام صادق (علیه‌السلام) دستور دادند تا در سنین پیری برای خود عقیقه کنم. همچنین در حدیث صحیح عمار ساباطی در من لا یحضره الفقیه (جلد ۳، حدیث ۴۷۱۴) آمده است: «الْعَقِيقَةُ لَازِمَةٌ لِمَنْ كَانَ غَنِيّاً، وَمَنْ كَانَ فَقِيراً إِذَا أَيْسَرَ فَعَلَ، فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى ذَلِكَ فَلَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءٌ»، که نشان می‌دهد عقیقه برای فرد متمکن لازم است، و فرد فقیر هرگاه توان مالی پیدا کند، باید این عمل را انجام دهد. در مواردی که فرد توانمند است، صدقه دادن هزینه دام جایگزین ذبح نیست؛ از جمله دستورات امام باقر (علیه‌السلام) درباره تولد دوقلوها، که به تهیه دام مستقل برای هر کدام تأکید داشته‌اند، و رهبر شهید، آیت‌الله خامنه‌ای (ره)، بر اهمیت انجام این سنت برای هر فرزند تأکید کرده است.
شرایط دام عقیقه، دعای هنگام ذبح و آداب پس از ذبح
برای انتخاب دام عقیقه، اتفاق نظر فقهای امامیه بر آن است که حیوان باید از «انعام ثلاثه»، یعنی شتر، گاو یا گوسفند باشد. ذبح مرغ و خروس به عنوان عقیقه معتبر نیست. امام صادق (علیه‌السلام) در الکافی (جلد ۶، صفحه ۳۱، حدیث ۲) تأکید میکنند: «الْعَقِيقَةُ لَيْسَتْ بِمَنْزِلَةِ الْهَدْيِ، خَيْرُهَا أَسْمَنُهَا»، یعنی عقیقه در مقایسه با قربانی‌های حج، تفاوت دارد و بهترین آن‌ها، حیوان فربه است. هنگام ذبح، باید رو به قبله قرار گیرد و آیه «إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» (سوره انعام، آیه ۱۶۲) که نماد عبودیت است، قرائت شود. در راهنمای جامع، دعای خاص عقیقه و آداب قرائت آن آورده شده است.
در مورد آداب پس از ذبح، امام صادق (علیه‌السلام) در الکافی (جلد ۶، صفحه ۳۳، حدیث ۳) نقل میکنند: «ذَاكَ شِرْكٌ… كَانَ يُعْمَلُ فِي الْجاهِلِيَّةِ وَنُهِيَ عَنْهُ فِي الْإِسْلَامِ»، که اشاره به مالیدن خون به سر نوزاد است که عملی شرک‌آمیز بود و در اسلام از آن نهی شده است. همچنین، در حدیث حسن الکافی (جلد ۶، صفحه ۲۸، حدیث ۱۱)، امام صادق (علیه‌السلام) فرموده‌اند: «الْعَقِيقَةُ يَوْمَ السَّابِعِ، وَيُعْطَى الْقَابِلَةُ الرِّجْلُ مَعَ الْوَرِكِ، وَلَا يُكْسَرُ الْعَظْمُ»، یعنی عقیقه در روز هفتم انجام می‌شود و ران و لگن به قابله داده می‌شود و شکستن استخوان در آن لازم نیست. صاحب جواهر (ره) تأکید دارد که شکستادن استخوان مستحب است، اما دفن استخوان‌ها در خاک، هیچ سند روایی ندارد.
نحوه توزیع گوشت عقیقه و فرصت ثبت سفارش در مجموعه ذبیح
در مرحله توزیع گوشت، براساس حدیث امام صادق (علیه‌السلام) در من لا یحضره الفقیه (جلد ۳، حدیث ۴۷۱۸)، از عقیقه می‌توان ده نفر از مسلمانان بهره‌مند شد و حتی افزودن بر این تعداد، مستحب است. آیت‌الله بهجت (ره) در جامع المسائل (جلد ۳، صفحه ۵۸۱) بیان میکنند که طبخ گوشت و دعوت حداقل ده نفر، عملی مستحب است و پدر و مادر نباید از این گوشت تناول کنند، هرچند این کار حرام نیست. شهید مطهری (ره) نیز درباره اهمیت اطعام و صدقه در دفع بلا تأکید دارند. برای کسب اطلاعات بیشتر، مطالعه آثار مربوط به «احکام تقسیم و مصرف گوشت عقیقه» مفید است.
از آنجا که انتخاب بره سالم، قرائت درست دعای عقیقه توسط صاحب عقیقه و پدر، ذبح اسلامی رو به قبله و تفکیک گوشت از مفاصل بدون شکستن استخوان نیازمند مهارت است، مجموعه ذبیح امکانات لازم برای انجام نیابتی و حضوری این سنت را فراهم آورده است. شما می‌توانید همین امروز از طریق صفحه «ثبت سفارش عقیقه آنلاین در سایت مجموعه ذبیح»، دام مناسب را انتخاب کنید، فیلم مستند قرائت دعا و ذبح را دریافت نمایید و بسته‌های گوشت را در تهران تحویل بگیرید یا با رسید رسمی، آن را به خیریه‌های معتبر بسپارید.